Është e vështirë të arsyetosh në mënyrë të qetë për problemet, por ka mënyra për të qenë më objektiv dhe më pak i njëanshëm në mendime.
Gjatë jetës mund të kemi hasur qindra këshilla të bazuara në prova për të përmirësuar mënyrën e të menduarit. Pak prej tyre kanë rezultuar po aq të dobishme sa strategjia e lashtë e illeizmit.
Illeizmi, thënë thjesht, është praktika e të folurit për veten në vetën e tretë, në vend të vetës së parë. Kjo pajisje retorike përdoret shpesh nga politikanët për t’i dhënë fjalëve të tyre një ajër objektiviteti. Për shembull, në rrëfimin e tij për Luftën Galike, perandori Jul Çezar shkruante: “Çezari u hakmor për publikun”, në vend të “Unë u hakmora për publikun”. Ky ndryshim i vogël gjuhësor synon të bëjë që deklarata të duket më shumë si fakt historik, i regjistruar nga një vëzhgues i paanshëm.
Megjithatë, për veshin modern, illeizmi mund të tingëllojë paksa i çuditshëm ose pompoz, dhe shpesh përqeshen njerëzit e famshëm që zgjedhin të flasin në këtë mënyrë. Por kërkimet e fundit psikologjike sugjerojnë se illeizmi mund të sjellë përfitime të vërteta kognitive. Nëse përpiqemi të marrim një vendim të vështirë, të flasim për veten në vetën e tretë mund të ndihmojë në neutralizimin e emocioneve që mund të na çojnë në rrugë të gabuar, duke na lejuar të gjejmë një zgjidhje më të mençur për problemin.
Paradoksi i Solomonit
Për të kuptuar përfitimet e illeizmit, duhet të shqyrtojmë fillimisht mënyrat se si shkencëtarët matin mençurinë e të arsyetuarit të dikujt.
Studimi shkencor i mençurisë është udhëhequr nga Igor Grossmann në Universitetin e Waterloo në Kanada. Grossmann u bazua në punën e filozofëve të shumtë për të identifikuar disa “përbërës metakognitivë” – si përulësia intelektuale, pranimi i këndvështrimeve të të tjerëve dhe kërkimi i kompromisit – që konsiderohen thelbësore për marrjen e vendimeve të mençura.
Në një nga studimet e tij të para, Grossmann u kërkoi pjesëmarrësve të mendonin me zë të lartë për përgjigjet e tyre ndaj dilemave të ndryshme – si problemet personale të paraqitura në kolonën e “Dear Abby” – ndërsa psikologë të pavarur vlerësonin përgjigjet e tyre sipas këtyre kritereve. Ai zbuloi se këto teste të arsyetimit të mençur ishin më të mira se testet e IQ-së në parashikimin e kënaqësisë së përgjithshme të jetës dhe cilësisë së marrëdhënieve sociale.
Studimet e mëvonshme të Grossmann-it zbuluan se mençuria e të arsyetuarit të njerëzve mund të varet nga konteksti. Në veçanti, ai gjeti se rezultatet e arsyetimit të mençur ishin shumë më të larta kur merrnin parasysh situatat e të tjerëve, sesa dilemat e tyre personale. Grossmann e quajti këtë “Paradoksi i Solomonit”, sipas mbretit të lashtë biblik që këshillonte të tjerët me mençuri, por bënte një sërë vendimesh katastrofike për veten e tij.
Problemi duket se qëndron tek fakti që, kur marrim vendime personale, emocionet tona na pushtojnë dhe mjegullojnë të menduarit.
Si të jeni të mençur
A mund ta zgjidhë illeizmi paradoksin e Solomonit? Ideja duket e logjikshme: duke kaluar në vetën e tretë, përshkrimet tona të situatës fillojnë të tingëllojnë sikur po flasim për dikë tjetër, jo për veten. Ky shkëputje na lejon të shohim një pamje më të madhe, pa u ndikuar nga emocionet tona.
Në një studim me Ethan Kross nga Universiteti i Miçiganit, Grossmann zbuloi se njerëzit që përdornin illeizmin për të folur për problemet e tyre treguan më shumë përulësi intelektuale, aftësi për të pranuar këndvështrimet e të tjerëve dhe gatishmëri për kompromis.
Studimet e fundit tregojnë se përdorimi i rregullt i illeizmit mund të sjellë përfitime të qëndrueshme në të menduar. Në një eksperiment të fundit, pjesëmarrësve iu kërkua të mbanin një ditar për një muaj, duke përshkruar situatat e përjetuara. Gjysma shkruanin në vetën e tretë dhe gjysma në vetën e parë. Ata që përdornin illeizmin panë një rritje në rezultatet e arsyetimit të mençur.
Nga përvoja ime personale, të menduarit për veten në vetën e tretë më ndihmon të shoh qartë problemet dhe të marr vendime më të mira – qofshin të vogla apo të mëdha.
