Shqipëria është aktualisht një nga vendet më të avancuara të Ballkanit Perëndimor në rrugën drejt Bashkimit Evropian.
Ky nuk është thjesht një vlerësim politik apo një perceptim diplomatik, por një konstatim që mbështetet në tregues ekonomikë, institucionalë dhe gjeostrategjikë.
Sipas analizës së Philipp Lamprecht dhe Bernd Christoph Ströhm, Shqipëria përfaqëson atë që shpesh përshkruhet si “low-hanging fruit” e zgjerimit: një vend relativisht i vogël, i integruar thellë me BE-në dhe me një orientim politik qartësisht pro-evropian.
Megjithatë, ky avantazh nuk është i pakushtëzuar dhe as i garantuar.
Që nga aplikimi për anëtarësim në vitin 2009 dhe marrja e statusit të vendit kandidat në vitin 2014, Shqipëria ka ndjekur një proces gradual afrimi me strukturat evropiane.
Në vitet e fundit, vendi ka bërë përparime të dukshme në stabilizimin makroekonomik, përmirësimin e infrastrukturës dhe përafrimin e legjislacionit me acquis të BE-së.
Hapja e negociatave dhe avancimi në kapitujt negociues e kanë pozicionuar Shqipërinë, së bashku me Malin e Zi, si kandidatët më të përparuar në rajon.
Por për ta kuptuar realisht këtë pozicion, duhet parë edhe konteksti historik.
Trashëgimia e izolimit ekstrem gjatë regjimit të Enver Hoxhës dhe tranzicioni i vështirë i viteve ’90 kanë lënë pasoja të thella strukturore.
Kolapsi i skemave piramidale në vitin 1997, që çoi në kaos institucional dhe dhunë, ekspozoi brishtësinë e shtetit dhe mungesën e kapaciteteve rregullatorë, sipas autorëve.
Këto përvoja e kanë bërë procesin e reformimit më të ngadaltë, por njëkohësisht kanë krijuar një konsensus të gjerë shoqëror për orientimin drejt BE-së si garanci stabiliteti.
Një nga sfidat më të mëdha që vijon të rëndojë mbi Shqipërinë është ekonomia informale.
Sipas vlerësimeve të fundit, ajo përbën rreth një të tretën e Prodhimit të Brendshëm Bruto, duke reflektuar probleme të thella me evazionin fiskal, bizneset e paregjistruara dhe përdorimin e parasë cash, shkruhet më tej në analizë.
Sektorë si ndërtimi, bujqësia dhe tregtia e vogël mbeten veçanërisht të ekspozuar. Raporte ndërkombëtare kanë ngritur shqetësime edhe për përdorimin e sektorit të ndërtimit si kanal për pastrim parash, duke vënë në pikëpyetje kapacitetin e shtetit për mbikëqyrje efektive.
Megjithatë, analiza e Lamprecht dhe Ströhm thekson se, pavarësisht këtyre dobësive, Shqipëria ka bërë hapa konkretë në drejtim të reformave kyçe.
Reforma në drejtësi, përfshirë procesin e vetting-ut për gjyqtarët dhe prokurorët, ka qenë një ndër ndërhyrjet më radikale në rajon.
Edhe pse kjo reformë ka sjellë mungesa të përkohshme në sistem dhe tensione politike, ajo mbetet një kusht thelbësor për përmbushjen e kritereve të Kapitullit 23 të negociatave, që lidhet me sundimin e ligjit.
Në vitin 2025, Komisioni Evropian vlerësoi se Shqipëria kishte bërë progres të ndjeshëm, duke hapur katër kapituj negociues dhe duke përmbushur një numër të konsiderueshëm masash në kuadër të Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor. Ambicia e qeverisë shqiptare për të mbyllur negociatat deri në vitin 2027 dhe për të synuar anëtarësimin rreth vitit 2030 është ambicioze, por jo e pabazë.
Një element kyç që e dallon Shqipërinë nga fqinjët e saj është niveli i lartë i ndërvarësisë me BE-në.
Treguesit e Geoeconomic Interconnectivity Index (GEOII) e rendisin Shqipërinë si vendin më të integruar ekonomikisht, financiarisht dhe rregullatorisht me BE-në në Ballkanin Perëndimor.
Tregtia, politikat publike dhe përafrimi ligjor e lidhin Tiranën më fort me Brukselin sesa me çdo aktor tjetër global. Ndryshe nga disa vende të rajonit, ndikimi i Kinës apo Rusisë në Shqipëri mbetet i kufizuar, ndërsa BE-ja dominon qartësisht si partner strategjik.
Pikërisht këtu qëndron edhe dimensioni strategjik për vetë Bashkimin Evropian.
Sipas autorëve, vonesat e zgjatura në procesin e zgjerimit rrezikojnë të dëmtojnë besueshmërinë e BE-së në rajon, ashtu siç ndodhi në rastin e Maqedonisë së Veriut.
Shqipëria përfaqëson një rast ku përfitimet e anëtarësimit janë reciproke: për Tiranën, anëtarësimi do të nënkuptonte konsolidim institucional dhe ekonomik; për BE-në, do të forconte stabilitetin gjeopolitik dhe ndikimin e saj në një rajon strategjik.
Megjithatë, analiza paralajmëron se momentumi aktual nuk duhet të çojë në vetëkënaqësi.
Problemet strukturore në drejtësi, korrupsioni dhe ndërhyrjet politike mbeten rreziqe reale. Shqipëria mund të jetë një “low-hanging fruit”, por vetëm nëse reformat thelbësore çohen deri në fund dhe jo vetëm përmbushen në letër.
Në fund, mesazhi është i qartë: Shqipëria ka avantazh real në garën për BE-në, por dritarja e mundësisë nuk do të qëndrojë hapur pafundësisht. Një zgjerim i vonuar nuk do të ishte vetëm një humbje për Tiranën, por edhe një gabim strategjik për vetë Bashkimin Evropian.
