Në Iranin e paraluftës, ku sanksionet ishin tashmë në fuqi, zemërimi për situatën ekonomike nxiti protesta masive antiqeveritare. Pas pesë javësh konflikti, gjërat janë shumë më keq.
Përveç vdekjeve dhe frikës së përditshme nga sulmet, ndikimi më i menjëhershëm i luftës është rritja e mëtejshme e çmimeve, e cila prek gjithçka, nga nevojat themelore – ushqimi, ilaçet ose pelenat e foshnjave – deri te vaktet në kafenetë në kryeqytet.
Amiri, një iranian 40-vjeçar nga një periferi e Teheranit, i tha së fundmi AFP-së se çmimi i bukës së thekur që ai zakonisht blen është rritur ndjeshëm nga 700,000 në 1 milion rialë (rreth 0.75 dollarë).
Një nga miqtë e tij u detyrua të paguante 180 milionë rialë për të blerë një pilulë për të trajtuar kancerin, e cila kushtoi rreth 3 milionë para fillimit të sulmeve amerikano-izraelite në vend më 28 shkurt.
“Dhe ai duhet të blejë nga një çdo 20 ditë.”
Kaveh, një artist nga kryeqyteti, përshkruan nga ana e tij se si kafeneja e njohur Dobar, në qendër të Teheranit, “i rriti të gjitha çmimet me 25% brenda një dite”.
Edhe në pjesën veriperëndimore të vendit, e cila në përgjithësi ka një furnizim të mjaftueshëm falë importeve nga Turqia fqinje, “disa produkte kushtojnë tre herë më shumë se zakonisht”, sipas një gruaje 50-vjeçare.
Banka qendrore kohët e fundit vuri në qarkullim një kartëmonedhë të re prej dhjetë milionë rialësh, një rekord që tejkaloi atë të mëparshme prej 5 milionë rialësh.
Ky zhvillim pasqyron zhvlerësimin e shpejtë të monedhës pas luftës së qershorit 2025 me SHBA-në dhe Izraelin. Ky faktor luajti një rol kyç në protestat më të mëdha antiqeveritare në historinë e kohëve të fundit, të cilat filluan me greva nga tregtarët në pazarin e famshëm të Teheranit.
Mijëra njerëz u vranë në janar gjatë shtypjes që pasoi, sipas organizatave të të drejtave të njeriut.
Megjithatë, që atëherë, inflacioni është përkeqësuar nga një rritje e papunësisë. Lufta bëri që shumë biznese të mbylleshin, duke i lënë punëtorët në harresë, të pasigurt nëse do të marrin pagat që u takojnë.
Në të gjithë vendin, pazaret shkurtuan orarin e tyre të punës, ndërsa industria e ndërtimit vazhdoi me pushime nga puna masive, duke prekur një pjesë të madhe të emigrantëve afganë.
“Kur filloi lufta, mundësitë e punësimit u pakësuan dhe ndërtimi u ndal”, shpjegon Faizullah Arab, një piktor 23-vjeçar i papunë që u kthye në Afganistan fundjavën e kaluar pas një qëndrimi në Teheran.
“Punëdhënësit kanë shkuar jashtë vendit”, shtoi bashkëkombësi i tij Walijan Akbari, një punëtor 42-vjeçar.
Ata, aktiviteti i të cilëve varet nga interneti ose kanë biznese të tregtisë elektronike, po preken rëndë nga ndërprerja e aksesit në internet e imponuar nga autoritetet.
“Sinqerisht, jam shumë e shqetësuar për të ardhmen tonë, veçanërisht financiarisht”, tha javën e kaluar një grua 35-vjeçare që punon në sektorin financiar në Isfahan (në qendër). “Shkurtime masive të vendeve të punës, pezullim në shkallë të gjerë i operacioneve… është tronditëse”.
Sulmet ajrore që godasin uzinat e çelikut dhe petrokimike do të kenë gjithashtu një ndikim afatgjatë.
Probleme bankare
Adnan Mazarei, një ish-zyrtar i lartë në Fondin Monetar Ndërkombëtar (FMN), specialist i Lindjes së Mesme, është gjithashtu i shqetësuar për sektorin financiar.
Kartat bankare dhe shërbimet online në përgjithësi vazhdojnë të funksionojnë. Por janë vendosur kufizime në bankomate për të parandaluar tërheqjet masive.
Edhe para luftës, “sistemi bankar ishte në një situatë të vështirë dhe shumë të cenueshme”, i tha ai AFP-së. Dhe duhet të përgatitet për një tronditje të re duke pasur parasysh pamundësinë e shumë individëve dhe kompanive për të shlyer kreditë e tyre.
Falimentimi më i fundit përfshin Ayandeh, një nga bankat private më të mëdha në vend, e cila falimentoi në fund të vitit 2025, nën peshën e kredive të këqija dhe humbjeve që arritën në 5.2 miliardë dollarë.
Adnan Mazarei beson se mund të nevojiten më shumë shpëtime financiare, përfshirë shtypjen e parave. “Sigurisht, kjo do të rrisë furnizimin me para, duke çuar në një rritje të re të inflacionit”, tha ai.
Inflacioni vjetor në Iran arriti në 50.6% në mesin e marsit, sipas agjencisë zyrtare të statistikave. Dhe për fat të keq duket se ka më shumë për të ardhur…
