Nga Isuf B. Bajrami
E drejta e SHBA-së në Grenlandë nuk është produkt i cikleve politike apo i marrëdhënieve të përkohshme diplomatike; ajo është rrënjësisht kontraktuale.
E drejta e SHBA-së buron drejtpërdrejt nga Marrëveshja e vitit 1951 për Mbrojtjen e Grenlandës. Kjo marrëveshje krijon një arkitekturë juridike të veçantë, ku sovraniteti territorial danez ruhet në formë, por kompetencat thelbësore të mbrojtjes dhe sigurisë delegohen gjerësisht te Shtetet e Bashkuara.
Në terminologjinë e së drejtës ndërkombëtare publike, kjo strukturë përfaqëson një formë klasike të “delegated defense authority”: një situatë ku një shtet sovran, për arsye strategjike dhe aleancash, delegon një pjesë thelbësore të kompetencave të tij të mbrojtjes tek një shtet tjetër, pa transferuar sovranitetin territorial. Ajo që e bën rastin e Grenlandës të veçantë është gjerësia dhe thellësia e këtij delegimi. Marrëveshja nuk parashikon kufizime të qarta kohore, numerike apo teknologjike mbi praninë amerikane, as mekanizma të fortë të mbikëqyrjes operative nga pala daneze.
Kjo marrëveshje vendos një ndarje funksionale midis sovranitetit formal dhe kontrollit operativ. Danimarka mbetet autoriteti kushtetues mbi territorin, popullsinë dhe administrimin civil të Grenlandës. Por kompetencat që përcaktojnë sigurinë reale të territorit, ndërtimin e infrastrukturës ushtarake, kontrollin e zonave strategjike, lirinë e lëvizjes ajrore dhe detare, si dhe juridiksionin mbi forcat e armatosura, i janë transferuar SHBA-së përmes një instrumenti juridik të detyrueshëm ndërkombëtar.
Për më tepër, klauzolat mbi juridiksionin, përjashtimet fiskale dhe doganore, si dhe mungesa e një klauzole skadimi, e forcojnë këtë epërsi duke i dhënë SHBA-së jo vetëm liri ushtarake, por edhe autonomi ligjore dhe logjistike. Në praktikë, kjo e shndërron Grenlandën në një hapësirë ku mbrojtja funksionon sipas logjikës strategjike amerikane, ndërsa sovraniteti danez mbetet kryesisht deklarativ dhe legjitimues në planin ndërkombëtar.
Në këtë kuptim, Marrëveshja e vitit 1951 nuk është thjesht një relike e Luftës së Ftohtë, por një instrument juridik ende aktiv që strukturon ekuilibrin e fuqisë në Arktik. Ajo shpjegon pse, pavarësisht ndryshimeve politike, deklaratave publike apo debateve mediatike, prania dhe roli amerikan në Grenlandë mbeten të qëndrueshme dhe të pakontestuara në thelb. Politikat ndryshojnë; arkitektura kontraktuale e sigurisë mbetet.
Çfarë është marrëveshja?
Marrëveshja për Mbrojtjen e Grenlandës midis SHBA-së dhe Danimarkës (1951), e bazuar në tekstin zyrtar të traktatit, është nënshkruar më 27 prill 1951 dhe njihet si “Defense of Greenland Agreement”. Ajo u lidh në kuadër të Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) dhe ka për qëllim rregullimin e bashkëpunimit ushtarak për mbrojtjen e Grenlandës dhe të gjithë zonës së traktatit të NATO-s, duke ndarë detyrat dhe kompetencat lidhur me sigurinë në rajon.
Pikat kryesore të tekstit juridikQëllimi dhe baza ligjore Marrëveshja është themeluar mbi parimet e bashkëpunimit për mbrojtje kolektive sipas Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO). Qëllimi i saj është të bashkojë përpjekjet ushtarake të Danimarkës dhe SHBA-së për të mbrojtur Grenlandën dhe zonën e NATO-s.Zona të mbrojtura dhe përdorimi i tyre Dy qeveritë mund të zgjedhin zona të caktuara në Grenlandë që konsiderohen të nevojshme për mbrojtjen e ishullit dhe zonave përreth.
Pasi zonat të jenë caktuar si “zona mbrojtjeje”, SHBA mund t’i përmirësojë dhe t’i përdorë ato për qëllime ushtarake; të ndërtojë, instalojë dhe operojë pajisje ushtarake, komunikimi dhe meteorologjike; të stacionojë personel ushtarak dhe civil; si dhe të sigurojë mbrojtje dhe siguri të brendshme.
Sovraniteti dhe autoritetet Marrëveshja nuk e shkel sovranitetin danez. Danimarka mbetet autoriteti kushtetues i Grenlandës dhe ka të drejtën e lëvizjes së lirë në të gjithë territorin. Megjithatë, në zonat e caktuara për mbrojtje, ku SHBA merr përgjegjësi, autoritetet amerikane kanë kompetencë të gjerë operative, përfshirë akses të plotë në hapësirën ajrore, ujërat dhe terrenin, pa kompensim.
Jurisdiksioni mbi personelin SHBA ka juridiksion ekskluziv mbi personelin ushtarak dhe civil amerikan në zonat e mbrojtjes, përveç rasteve kur një person dorëzohet vullnetarisht autoriteteve daneze.
Përjashtime fiskale dhe doganore Materialet, pajisjet dhe personeli amerikan janë të lirë nga taksat, detyrimet doganore dhe tarifat e tjera gjatë hyrjes, përdorimit apo largimit nga Grenlanda.
Vlefshmëria e marrëveshjes Marrëveshja hyri në fuqi më 8 qershor 1951, pas miratimit nga Parlamenti danez, dhe mbetet në fuqi për aq kohë sa është në fuqi Traktati i Atlantikut të Veriut.
Konkluzione
Marrëveshja për Mbrojtjen e Grenlandës krijon një regjim të veçantë në të drejtën ndërkombëtare, ku sovraniteti territorial formal ruhet, ndërsa kompetencat operative të mbrojtjes delegohen gjerësisht në favor të SHBA-së. Ajo përfaqëson një model të qëndrueshëm dhe afatgjatë të autoritetit të deleguar të mbrojtjes, duke e bërë epërsinë amerikane kontraktuale, funksionale dhe të adaptueshme ndaj sfidave strategjike bashkëkohore.
